SELENYUM DESTEKLERİ HİPERTANSİYONA NEDEN OLABİLİR Mİ?

SELENYUM DESTEKLERİ HİPERTANSİYONA NEDEN OLABİLİR Mİ? (Not: Bu yazı sağlık çalışanları için hazırlanmıştır. Sağlık çalışanı değilseniz bir uzmana danışmadan bir tedavi uygulamaya çalışmayın.)

Fonksiyonel Tıp Dünyası / Dr. İdris Baydar / 13.10.2022

Geçen haftalarda “Dahiliye Dünyası” mobil uygulaması için TEMD yeni HT kılavuzunun özetini çıkarırken gözüme bir ifade takıldı. Selenyumun hipertansiyon yapabileceği ifade edilmiş. Sık kullandığımız bir destek olan selenyum çoğu kombine ürünün içinde de yer alabiliyor. Eğer böyle bir risk varsa hastalarımızda iatrojenik bir HT ortaya çıkarma ihtimali var demektir. Bundan dolayı gerçekten böyle bir durum var mı varsa ne düzeyde var ona bakıp sizin için bu yazıyı kaleme aldım.

2011-2016 yılları arasında yapılan NHANES (National Health and Nutrition Examination Survey) çalışmasının sonuçlarını analiz eden bir çalışmada HT ile selenyum, çinko ve bakır arasındaki ilişki analiz edilmiş (1). Araştırmada serum selenyum seviyesine bakılmış. Serum selenyum seviyesi 120 mq/L ve üstü değerlerin HT ile anlamlı bir ilişkiye sahip olduğu saptanmış (OR = 1.46, 95% CI = 1.29–1.66). Serum selenyum seviyesi 150 mq/L üstüne çıktığında ise aradaki ilişki daha güçlü hale geliyor (OR = 1.69, 95% CI = 1.32–2.17). Bundan dolayı da selenyum kullanımında özellikle HT hastalarında dikkat edilmesi gerektiği ifade edilmiş.

Yazıda selenyumun öneminden, glutatyon peroksidazın kofaktörü olması, stroke riski ile ters orantılı olması, yapılan bir çalışmada düşüklüğünün de HT riskini arttırdığından bahsedilmiş. Ancak selenyumun yüksekliğinin de HT, kolesterol yüksekliği ve diyabet ile ilişkili olabileceği dile getirilmiş.

Bir önceki NHANES çalışmasında 2638 kişide yapılan değerlendirmede yine selenyum yüksekliği ile HT arasında anlamlı bir ilişki olduğu saptanmış (2). Son NHANES çalışmasında ise 6683 kişi değerlendirmeye alınmış.

Hastalardaki ortalama selenyum seviyesi 126.1 mq/dL olmuş. Analiz sonucunda en düşük selenyum değerinin HT ile negatif bir korelasyona sahip olduğu (yani değer düştükçe tansiyon değerinin yükseldiği), en yüksek değere sahip grupta da selenyum düzeyinin HT ile pozitif bir korelasyona sahip olduğu (selenyum seviyesi yükseldikçe tansiyon değerinin de yükseldiği) görülmüş.

Aşağıdaki grafikte ise farklı değişkenlerin HT riski üzerindeki etkileri verilmiş. Buna göre yüksek selenyum seviyesine sahip olmak sigara içmekten daha yüksek risk içeriyor.

Bu grafikte ise serum bakır ve çinko seviyesinin anlamlı bir farklılık oluşturmadığı, selenyum seviyesinin ise doğru orantılı şekilde HT riskini arttırabileceği görülüyor.

Analiz HT’a katkıda bulunacak diğer faktörlerden arındırılarak ileri analiz yöntemleri ile de yapılmış ve sonuçta diğer faktörlerden bağımsız olarak serum selenyum seviyesinin 120 mq/L, özellikle de 150 mq/L seviyesinin üstüne geçtiğinde HT riskini belirgin arttırdığı saptanmış. Selenyumun tansiyonu yükseltici etkisi özellikle diastolik değerlerde saptanmış. HT tanısı için sınır değer >79 mmgh (diastolik), >129 mmgh (sistolik) kabul edilmiş. Ancak HT riskinden ayrı olarak tansiyonda ortaya çıkan artış miktarı ile ilgili bir veri paylaşılmamış.

2003-2004 yıllarında yapılan NHANES çalışmasındaki HT tanısı olan 929 kişi 2015 yılına kadar tüm nedenlere bağlı ve kardiyovasküler kaynaklı ölümler açısından izlenmiş ve selenyum seviyesi ile arasındaki ilişki incelenmiş (3). Burada selenyum seviyesi ile tüm nedenlere bağlı ölümlerde U tarzı bir ilişki olduğu saptanmış. Yalnız sorun şu ki buradaki selenyum seviyeleri 1 numaralı çalışma ile çelişiyor gibi görünüyor. En son NHANES çalışmasında 120 mq/L ve üstü seviyeler HT riskini arttırmaya başlarken burada ise 125-135 mq/L arası değerler en düşük mortaliteye sahip grup olmuş. Birinde HT riski birinde de mortalite analiz edildiği için farklılık olabilir ama yine de bir miktar şüphe ortaya çıkarıyor.

Avrupa’da yapılan bir çalışmada yine selenyum seviyesi ile HT riski arasındaki ilişki incelenmiş (4). Çalışmada normal tansiyon değerlerine sahip 385 kişinin 139’unda 5,2 yıllık izlem sonunda tansiyon değerlerinin yükseldiği görülmüş. Yapılan analizde selenyum seviyesi yükseldikçe HT riskinin azaldığı, 20 mq/L’lik yükselişin riski %37 düşürebileceği saptanmış. Ancak bu popülasyondaki serum selenyum ortalaması diğer çalışmalardan daha düşük olmuş. Popülasyonun ortalama serum selenyum seviyesi 97 mq/L olmuş. Bundan dolayı düşüklüğünün riski arttırdığı konusunda bize fikir verse de yüksek değerlerin yapacağı etki konusunda bir fikir edinemiyoruz bu çalışmadan.

Çin’de yapılan bir çalışmada da 9076 kişide HT ve selenyum seviyesi arasındaki ilişki analiz edilmiş ve sonuçta en yüksek seviyeye sahip grupta HT riskinin daha yüksek olduğu saptanmış (5). Bu ilişki sadece kadınlarda saptanmış (OR = 1.192; 95% CI 1.009–1.407), erkeklerde sonuç değişmemiş. Ortalama selenyum seviyesi erkek hastalarda 124 mq/L, kadınlarda 119 mq/L olmuş.

Selenyum açısından zengin olan Hindistan’ın bir bölgesinde yapılmış olan çalışmada da benzer şekilde yüksek selenyum seviyelerine sahip kişilerde HT riski daha yüksek saptanmış (6). Çalışmada aynı zamanda saçta da selenyum bakılmış ve yine anlamlı düzeyde pozitif bir korelasyon izlenmiş. Bu çalışmada da kadınlarda daha belirgin bir ilişki ortaya çıkmış. Bu çalışmada da ortalama serum selenyum seviyesi 125 mq/L saptanmış.

Başka bir çalışmada düşük seviyelerinde bile selenyum seviyesinin tansiyon yüksekliği ile pozitif bir korelasyona sahip olduğu saptanmış (8). Çalışmaya alınan kişilerin ortalama selenyum seviyesi 68 mq/L olmuş. Ancak çalışmayı incelediğimde kaynaklarda pek uyumlu olmayan bilgiler yer aldığı için güvenilir bulmadım.

Yine Çin’de yapılan bir çalışmada serum seviyesi yerine tırnaktaki selenyum seviyesi üzerinden analiz yapılmış (10). Burada da selenyum seviyesi yükseldikçe HT riskinin arttığı görülmüş. En düşük seviyedeki hasta grubuyla en yüksek seviyedeki hasta grubu arasında HT riski açısından 2,35 kat risk artışı olduğu saptanmış.

ABD’de yetişkinlerin %99’unun serum selenyum seviyesi 95 mq/L’nin üstünde, %50’sinin de 124 mq/L’nin üstünde olduğu bildirilmiş (9). Selenyum açısından fakir olan bölgelerden biri olan Almanya’da ise ortalama serum selenyum seviyesi bir çalışmaya göre 70 mq/L. Türkiye’deki değerler için bazı çalışmalar olmakla beraber net bir bilgiye sahip olduğumuzu söyleyemeyiz ama yapılan çalışmalarda yetişkinlerdeki ortalama serum selenyum seviyesi 70-75 mq/L olmuş. Bu değerler 45 yaş üstü yetişkinler ve çocuklarda daha düşük seviyelerde izlenmiş (11-13).

Avrupa, özellikle doğu Avrupa ülkelerinin selenyum seviyesinin ortalamanın altında olduğu biliniyor. Veriler ve grafikler incelendiğinde Türkiye’deki seviyenin bu Avrupa şehirlerinden de düşük olduğu görülüyor (13). Yani Türkiye’yi selenyum açısından fakir bir ülke kabul edebiliriz.

SONUÇ OLARAK

Çalışmalardan anladığım, selenyumun düşüklüğü de yüksekliği de hipertansiyon riskini arttırabilir. Bundan dolayı amaç selenyum seviyesini ne düşük ne yüksek, en uygun seviyede tutmak olmalı. Magnezyum gibi rahat ve herkes için verebileceğimiz bir destek olmadığı aşikâr.

Çalışmalarda çoğunlukla serum düzeyleri üzerinden değerlendirme yapılmış. Bundan dolayı bu sonuçları eleştirenler olabilir. Ancak çalışmaların birbiriyle uyumlu bir sonuç ortaya çıkarması ve bazı çalışmalarda serum seviyesi ile beraber tırnak veya saç örneklerine de bakılmış olması bu sonuçların güvenilirliğini arttırıyor. Şu anki bilgiler ışığında selenyum ile tansiyon regülasyonu arasında güçlü bir ilişki olduğunu söyleyebiliriz.

Selenyum sık kullandığımız ve birçok destek ürünün içerisinde yer alan bir metal. Bundan dolayı özellikle hashimato hastalarında selenyum verdiğimizde diğer ürünlerden gelen miktara da muhakkak bakmak gerekiyor. Örneğin bir hashimato hastasına 600 mcg selenyum verdiğimizi düşünelim. Farklı destek ürünler de alıyorsa (mesela mitoby 100 mcg, hepatrench 120 mcg selenyum içerir) 200-300 mcg da bu ürünlerle alıyor olabilir. Beslenmesini de düzenlediğinizde muhtemelen besinlerden günlük aldığı miktar 2 katına çıkacaktır. Sonuçta da hasta günlük 1000 mcg civarı almış olabilir. Bundan dolayı bu tür hastalarda miktarı iyi değerlendirmek gerekiyor.

Ayrıca bazı hastalarda tedavi ile beraber nedenini bilemediğimiz bir hipertansiyon ortaya çıkabiliyor veya tansiyon regülasyonu bozulabilir. Bu hastalarda da selenyumu muhakkak akılda tutmak gerekecek. Evet, şuanda HT tanısı olan hastaya selenyum verilmez diyemeyiz ama tansiyon takibinin iyi yapılması gerektiğini net bir şekilde söyleyebiliriz.

Selenyum ile ilgili ayrıca şeker regülasyonu ve insülin direnci üzerine olumsuz etkileri olduğuna dair çalışmalar da mevcut. Bunu da başka bir yazıda ele alalım inşallah.

Görüşmek üzere…

 

KAYNAKLAR

1. Bastola, M.M., Locatis, C., Maisiak, R. et al.Selenium, copper, zinc and hypertension: an analysis of the National Health and Nutrition Examination Survey (2011–2016). BMC Cardiovasc Disord20, 45 (2020). https://doi.org/10.1186/s12872-020-01355-x
2. Laclaustra M, Navas-Acien A, Stranges S, Ordovas JM, Guallar E. Serum selenium concentrations and hypertension in the US Population. Circ Cardiovasc Qual Outcomes. 2009 Jul;2(4):369-76. doi: 10.1161/CIRCOUTCOMES.108.831552. Epub 2009 Jun 16. PMID: 20031863; PMCID: PMC2773506.
3. Tan, Qiu-hong, et al. “A U-shaped relationship between selenium concentrations and all-cause or cardiovascular mortality in patients with hypertension.” Frontiers in Cardiovascular Medicine8 (2021).
4. Tim S. Nawrot, Jan A. Staessen, Harry A. Roels, Elly Den Hond, Lutgarde Thijs, Robert H. Fagard, Anna F. Dominiczak, Harry A. Struijker-Boudier, Blood pressure and blood selenium: a cross-sectional and longitudinal population study, European Heart Journal, Volume 28, Issue 5, March 2007, Pages 628–633, https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehl479
5. Wu, G., Li, Z., Ju, W. et al.Cross-sectional Study: Relationship Between Serum Selenium and Hypertension in the Shandong Province of China. Biol Trace Elem Res185, 295–301 (2018). https://doi.org/10.1007/s12011-018-1272-7
6. Vinceti M, Chawla R, Filippini T, Dutt C, Cilloni S, Loomba R, Bargellini A, Orsini N, Dhillon KS, Whelton P. Blood pressure levels and hypertension prevalence in a high selenium environment: results from a cross-sectional study. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2019 Apr;29(4):398-408. doi: 10.1016/j.numecd.2019.01.004. Epub 2019 Jan 24. PMID: 30782506.
7. Kisters, K.; Schomburg, L.; Buentzel, J.; Muecke, R.; Micke, O.. [PP.19.18] SELENIUM AND HYPERTENSION: WHAT IS THE CORRELATION?. Journal of Hypertension: September 2016 – Volume 34 – Issue – p e238 doi: 10.1097/01.hjh.0000492024.15233.42
8. Berthold, Heiner K.^a; Michalke, Bernhard^b; Krone, Wilhelm^c; Guallar, Eliseo^d; Gouni-Berthold, Ioanna^c. Influence of serum selenium concentrations on hypertension: the Lipid Analytic Cologne cross-sectional study. Journal of Hypertension: July 2012 – Volume 30 – Issue 7 – p 1328-1335 doi: 10.1097/HJH.0b013e32835414df
9. Food and Nutrition Board, Institute of Medicine. Dietary reference intakes for vitamin C, vitamin E, selenium, and carotenoids. A report of the Panel on Dietary Antioxidants and Related Compounds, Subcommittees on Upper Reference Levels of Nutrients and Interpretation and Uses of Dietary Reference Intakes, and the Standing Committee on the Scientific Evaluation of Dietary Reference Intakes. Washington, DC: National Academy Press; 2000.
10. Su L, Jin Y, Unverzagt FW, Liang C, Cheng Y, Hake AM, Kuruppu D, Ma F, Liu J, Chen C, Bian J, Li P, Gao S. Longitudinal Association between Selenium Levels and Hypertension in a Rural Elderly Chinese Cohort. J Nutr Health Aging. 2016;20(10):983-988. doi: 10.1007/s12603-016-0700-7. PMID: 27925137.
11. Karadas, Filiz. “Scientific data on selenium status in Turkey.” Agricultural Sciences2014 (2014).
12. Hincal F, Başaran N, Yetgin S, Gökmen O. Selenium status in Turkey. II. Serum selenium concentration in healthy residents of different ages in Ankara. J Trace Elem Electrolytes Health Dis. 1994 Mar;8(1):9-12. PMID: 7804032.
13. Hincal F, Yetgin S, Ataçeri N. Selenium status in Turkey. I. Serum selenium levels in infants and children in Ankara. Biol Trace Elem Res. 1989 Apr-May;20(1-2):161-7. doi: 10.1007/BF02919108. PMID: 2484396.